آن قدیم‌ترهامذهبی و اعتقادی

اخلاق معاشرت (۴)(به بهانه‌ی ماه مبارک رمضان)

سلام و مصافحه

پیوندهاى اجتماعى، نیازمند «تحکیم‏» است.

استوارسازى این رشته‏‌ها با کلى‌‏گویى به دست نمى‏‌آید. باید نمونه‌‏هاى عملى و مصداق‌هاى خاص و روشن ارائه شود، تا مرزهاى‏ دوستى و پیوندهاى عاطفى استوارتر گردد و پایدار بماند. «سلام‏» و دست‌دادن یکى از این امور است.

سلام، چراغ سبز آشنایى است.

وقتى دو نفر به هم مى‏‌رسند، نگاه‌ها که به هم مى‌‏افتد، چهره‌‏ها که ‏رو در رو قرار مى‌‏گیرد، نخستین علامت صداقت و مودت و برادرى، «سلام دادن‏» است و در پى آن، دست‌دادن و «مصافحه». دو نفر را تصور کنید که به یکدیگر مى‏‌رسند، آشنا و دوست هم ‏هستند. در این برخورد، بهتر است نخستین کلامشان چه باشد؟ آیا مناسب‏تر از «سلام‏» چیزى سراغ دارید؟

مفهوم سلام

سلام، اطمینان‌دادن به طرف مقابل است که: هم سلامتى و تندرستى تو را خواستارم، هم از جانب من آسوده باش و مطمئن، که گزندى به تو نخواهد رسید. من خیرخواه تو هستم، نه بدخواه و کینه‌‏ورز و دشمن. نیز نوعى درود و تحیت اسلامى است که دو مسلمان ‏به هم مى‏‌گویند. این معناى شعار اسلامى سلام است.

دست‌دادن و دست هم را صادقانه به گرمى فشردن، نشان دیگرى ‏از محبت و صمیمیت و خیرخواهى است. دل‌ها را به هم نزدیک‌تر و محبت‌ها را بیشتر مى‌‏سازد. تماس دو دست، قلب‌ها را نیز به هم نزدیک‌تر مى‌‏کند، اگر منافقانه و دروغ و فریب نباشد!

«دست در دست، چو پیوند دو قلب.

گرم‌تر مى‏‌گردد،

دل آزرده‌ی دوست،

نرم‌تر مى‏‌گردد…»

بارى… سلام، نام خداست و تحیت الهى. سفارش پیامبر است و امامان. تا آن‌جا که فرموده‌‏اند: اگر کسى پیش از سلام، شروع به سخن کرد، جواب ندهید:

«من بدء بالکلام قبل السلام فلا تجیبوه»(۱)

در حدیث دیگرى امام صادق (ع) از قول خداوند نقل مى‏‌کند که: بخیل، کسى است که از سلام‌دادن به دیگرى بخل ورزد: «البخیل من بخل بالسلام»(۲)

راستى… سلام‌دادن به دیگرى نه‌تنها چیزى از قدر و جایگاه ‏انسان نمى‌‏کاهد و هیچ‌گونه ضرر و زیان مادى، پولى، آبرویى ‏و… ندارد، بلکه محبت‏‌آور و صفابخش است و خداپسند و سیره‌ی ‏رسول خدا (ص) و روش و منش اولیاء الهى است. به علاوه، نشانه‌‏اى از تواضع و فروتنى و نداشتن کبر است. انسان‌هاى متواضع، نه تنها زیان ‏نمى‌‏بینند، بلکه عزت و محبوبیت هم پیدا مى‏‌کنند.

امام صادق (ع) فرمود: «من التواضع ان تسلم على من لقیت»(۳) از نشانه‏‌هاى فروتنى این است که به هر کس برخوردى، سلام دهى.

پیامبر اکرم (ص) نیز فرمود: «اذا تلاقیتم، فتلاقوا بالتسلیم و التصافح‏»(۴) هرگاه یکدیگر را دیدار کردید، با «سلام‏» و «دست‌دادن» با هم دیدار کنید.

ادب و آداب سلام

سیره‌ی رفتارى پیامبر خدا آن بود که به هر که مى‌‏رسید -حتى کودکان-  ابتدا به او سلام مى‏‌کرد، به خصوص در مورد سلام‌کردن به کودکان‏ مى‏‌فرمود: پنج صفت است که تا زنده‏ام، آن‌ها را رها نخواهم کرد، یکى‏ هم سلام‌دادن به کودکان است، تا پس از من «سنت‏» گردد.(۵)

این خصلت ‏خجسته، از اخلاق حسنه و روحیه‌ی پاک و تواضع او سرچشمه مى‏‌گرفت. این‌ها درست؛ ولى ادب اقتضا مى‏‌کند که کوچک‌ترها به بزرگ‌ترها سلام کنند. در حدیث آمده است که پیامبراکرم (ص) فرمود:

کوچک به بزرگ سلام کند، یک نفر به دو نفر، و جمعیت کم به جمعیت فراوان، و سواره بر پیاده، و رهگذر، بر کسى که ایستاده است. و ایستاده بر کسى که نشسته است.(۶)

و البته که اگر جز این باشد، نشان تواضع نخواهد بود!

سلام را باید آشکارا، بلند و با صداى رسا ادا کرد. احادیث فراوانى ‏با عنوان «الجهر بالسلام‏» و «افشاء سلام‏» آمده که سفارش اکید دارد که‏ سلام‌ها، رسا و بلند باشد، نه زیر لب و آهسته و نامفهوم و ناقص. جواب ‏سلام نیز باید همین‌گونه باشد، یعنى بلند و واضح، تا طرف بشنود.

اگر در برخورد با دیگران یا ورود به جلسه و جمعى، یا رسیدن به‏ خانه و محل کار، سلام بگویید، ولى آهسته، شاید سلامتان را نشنوند. با این‌که شما سلام داده‏‌اید، ولى به دلیل سر و صدا یا جمع‌نبودن حواس یا هر عامل دیگر، سلامتان را نشنوند، شما را بى‏‌ادب و بى‏‌اعتنا خواهند شمرد و متکبر خواهند پنداشت.

یا اگر سلام دیگرى را جواب دهید؛ اما آهسته و زیر لب، به گونه‏‌اى که نفهمد و نشنود، شاید پیش خود فکر کند مساله‌‏اى، خصومتى و… پیش آمده،  یا شما سرسنگین و متکبر شده‌‏اید که حتى جواب سلامش‏ را هم نمى‏‌دهید یا با دشوارى و بى‏‌علاقگى جواب مى‌‏دهید.

راه جلوگیرى از این سوء تفاهم‌ها و بدگمانی‌ها، رعایت همان ‏دستور دینى در معاشرت‌ها است،  یعنى آشکارا سلام‌کردن.

امام صادق (ع) مى‏‌فرماید: «هرگاه یکى از شما سلام مى‌‏دهد، سلامش را آشکارا بگوید. نگوید که «سلام دادم، ولى جوابم ندادند»،  شاید سلام داده ولى آنان نشنیده باشند! و هرگاه یکى از شما جواب سلام مى‏‌دهد، جواب را آشکارا و بلند بگوید، تا آن مسلمان دیگر نگوید که «سلام کردم ولى جوابم را ندادند!»(۷)

اگر سلام مستحب است، جوابش واجب است. البته بیشترین ‏ثواب نیز از آن کسى است که شروع به سلام کند.

آن که سلام مى‏‌دهد، پاسخش را باید گرم‌تر و بیشتر داد، چرا که ‏سلام نوعى تحیت و هدیه از سوى یک مؤمن است و هدیه را باید پاسخى بهتر ارائه داد، تا نشان قدرشناسى باشد. و این تعلیم قرآن کریم‏ است که تحیت دیگران را به گونه‏‌اى بهتر پاسخ دهید: «… فحیوا باحسن منها»(۸)،  یا مثل همان را بازگردانید.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

هفت − 1 =

همچنین ببینید
بستن
دکمه بازگشت به بالا